Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Prasa
Gazeta "Tanew" 10/1997
Biłgoraj powiatem
Z okazji przypadającej w tym roku okrągłej, 130 rocznicy utworzenia powiatu biłgorajskiego wydaje się celowe krótkie przedstawienie jego historii. Powiat został utworzony 31.12.1866 roku (z mocą ustawy od 01.01.1867), kiedy to wskutek zmian administracyjnych wprowadzonych przez Rosjan w Guberni Lubelskiej utworzono 10 powiatów. Wcześniej, jeszcze w okresie I Rzeczypospolitej, Biłgoraj był w powiecie urzędowskim i był jednym z większych i ludniej szych miast województwa lubelskiego. Potem, po I rozbiorze w 1772 roku na krótko trafił do zaboru austriackiego. Wskutek Konwencji Warszawskiej wrócił w granice Polski już w 1776 roku. Po trzecim rozbiorze znowu znalazł się w zaborze austriackim i stan ten trwał aż do roku 1809, kiedy to znaleźliśmy się w Księstwie Warszawskim. Niestety, trwało to krotko, bowiem już w 1815 roku, gdy utworzono Królestwo Polskie. Biłgoraj znalazł się w zaborze rosyjskim, powiecie tarnogrodzkim. Tak było aż do kolejnej reorganizacji administracji w 1842 r., kiedy powiaty przemianowano na obwody a sam Biłgoraj znalazł się w obwodzie zamojskim, z siedzibą w Janowie Lubelskim ( Zamość nie mógł być stolicą obwodu, gdyż był w tym czasie twierdzą). Kolejna, wielka reorganizacja administracji terenowej nastąpiła po upadku Powstania Styczniowego. Wtedy też w 1866 roku utworzono nową sieć administracyjną, a jednym z powiatowych miast stał się Biłgoraj, podówczas dość jeszcze prężny gospodarczo ośrodek. Miasto tym bardziej zyskało na znaczeniu, że w latach 1869 -1870 prawa miejskie utraciły inne okoliczne miasteczka w powiecie: Krzeszów, Józefów i Tarnogród, który tym samym spadł do roli osady W Biłgoraju wielu mieszkańców, tak Polaków jak i żydów zajmowało się wyrobem i sprzedażą sit nie tylko w okolicy ale w całym Królestwie Polskim, Europie i prawie całej Azji. Zajmowano się też handlem, tkactwem i oczywiście rolnictwem. Powiat biłgorajski był mimo tego najuboższym powiatem w guberni lubelskiej. Mieszkali tu Polacy, Żydzi l Ukraińcy (wtedy zwani Rusinami) oraz oczywiście Rosjanie - najczęściej w roli urzędników państwowych Początkowo powiat obejmował zasięgiem takie miasta jak Krzeszów, Tarnogrod i Józefów - a więc tereny od Sanu aż do Suśćca i po Biłgoraj. Ponadto południowa granica powiatu była na krótkim odcinku także granicą państwową, jako że tu zabór rosyjski stykał się z austriackim (przez tą granicę uciekał w 1901 roku Józef Pilsudski). Warto też dodać, że ponad połowa ziemi w powiecie należała do Ordynacji Zamojskiej (chociaż sam Biłgoraj ordynackim miastem nie był nigdy). Ten powiat, usytuowany w południowo-wschodniej części guberni rosyjskiej był w niej najuboższym - ziemie były tu bardzo słabe i nieurodzajne ponadto wysoki stopień lesistości terenów, bardzo często ordynackich, fatalny stan komunikacji - drogi piaszczyste, rzadko utwardzone, kolej - ledwo na obrzeżach powiatu, przeludnienie wsi a równocześnie prawie zupełny brak przemysłu oraz katastrofalny stan oświaty - to wszystko powodowało, taką a nie inną sytuację. Do tego sytuację pogarszał fakt, iż sitarstwo dające zatrudnienie i utrzymanie większości mieszkańców miasta i okolicy, powoli zaczynało tracić na znaczeniu. Stąd też oprócz słynnych wypraw sitarzy już od początku XX wieku wielu mieszkańców udawało się nie tylko na sezonowe roboty do Warszawy czy nawet do Prus, ale w poszukiwaniu zarobku i lepszego życia emigrowało do rożnych krajów Europy czy do Ameryki . Sytuacja gospodarcza powiatu niewiele poprawiła się po I wojnie światowej, chociażby dlatego, że nie wybudowano tu żadnych większych zakładów przemysłowych Zresztą rozumiano, że w powiecie o charakterze prawie wyłącznie rolniczym, na dodatek zniszczonym w czasie wojny, trzeba odbudować, wiele rozbudowywać drogi czy zwyczajnie pobudować szkoły (np. w czasie zaborów w powiecie nie było
ani jednej szkoły średniej). Jednak wszelkie działania mające na celu rozwój powiatu przerwała II wojna światowa, w czasie której powiat został bardzo zniszczony.
Wielu ludzi zostało wysiedlonych, wielu zamordowano - nie tylko Polaków ale i prawie wszystkich Żydów. Niemcy przeprowadzili też wiele pacyfikacji, doprowadzając do tego, że powiat został wyniszczony nie tylko gospodarczo ale i ludnościowo Po wojnie odbudowano zniszczenia, zaczęto też budować zakłady przemysłowe, a sam powiat powoli zaczął się rozwijać. Warto się zastanowić czy mówiąc o powiecie biłgorajskim możemy rozpatrywać go tylko w kontekście jednostki administracyjnej czy też możemy mówić o "Biłgorajszczyźnie", a jeśli tak to czyjej granice są tożsame z granicami powiatu. Innymi słowy - czy istnienie powiatu w jakikolwiek sposób łączyło to terytorium, czy też był to zupełnie sztuczny twór . Powiat obejmował początkowo tereny od Krzeszowa po Susiec i od Dzwoli po Wolę Różaniecką . Później, po I wojnie, odpadła gmina Majdan Sopocki, natomiast doszedł Frampol i Goraj - zresztą na prośbę (i zabiegi) mieszkańców. Z kolei, po II wojnie odpadł Krzeszów natomiast doszły tereny po gminę Tereszpol. Wydaje się, że przy opisywaniu tych największych zmian, można mówić o "naturalnej selekcji", odpadały bowiem tereny dalej położone od powiatowego miasta Biłgoraja leżące w stronę Janowa, Tomaszowa czy Zamościa, dochodziły miejscowości takie jak Hedwiżyn czy Tereszpol, bo z nich po prostu do Biłgoraja było bliżej niż np. do Zamościa Tak więc, w 1975 roku, kiedy likwidowano powiaty, powiat nasz sięgał po Goraj i Tarnogród, po Harasiuki i Józefów Z miejscowości, które odpadły jedynie Krzeszów wydawał się silnie związany z tym rejonem - jako że naturalną granicą wydawał się być tu San a nie rzeka Tanew w Harasiukach (tym bardziej, że Krzeszów przeszedł w ten sposób z województwa lubelskiego do rzeszowskiego, mimo wszelkich zaszłości historycznych). Powiat biłgorajski był położony nad Tanwią i Ładą. Ale nie tylko to go łączyło Wspólna gwara, jeden typ stroju ludowego, jeden typ budowy domów, nawet rodzaj stawianych krzyży przydrożnych czy bardzo tu popularnych rzeźb Chrystusa Frasobliwego w kapliczkach, czy nawet typ występujących tu skrzypiec - tzw. suki biłgorajskiej z pewnością pozwala mówić o wspólnej kulturze i sztuce ludowej. Podobne były też zajęcia ludności: rolnictwo, tkactwo, garncarstwo, sitarstwo czy zajęcia związane z obróbką drewna - przy prawie zupełnym braku przemysłu Powiat łączyła nawet Ordynacja Zamojska - gdyż ponad połowa powiatu należała do Ordynacji. Siłą rzeczy czynnikiem jednoczącym ten obszar był także brak dróg i kolei - jako że słaba komunikacja powodowała, iż była mała migracja ludności. Pozwalało to długo zachować kulturę ludową bez zmian, np. archaiczne wzory haftów w stroju ludowym. Ludność łączyły także wspólne wydarzenia historyczne - przede wszystkim z czasów II wojny światowej W tym czasie powiat obejmował największy zasięg terytorialny, nawet Zwierzyniec i Szczebrzeszyn przez krótki czas wchodziły w skład, powiatu biłgorajskiego. Ludność cierpiała więc z powodu tych samych akcji pacyfikacyjnych i wysiedleń. Ponadto obwody Armii Krajowej działały według struktur przedwojennego podziału administracyjnego. AK będąca tu najsilniejszym ugrupowaniem podziemnym, działała w jednym obwodzie i tragedia bitwy pod Osuchami z 1944 roku dotknęła pośrednio cały teren. Wydaje się, że można mówić o Biłgorajszczyźnie jako takiej, gdyż ma swoje odrębne cechy, co jest podstawą do wyróżnienia małego, bo małego, ale jednak regionu, który ma bardzo wiele wspólnego z całą Zamojszczyzna ale ma tez sporo cech odrębnych.

Dorota Skakuj

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: