Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Prasa
Gazeta "Tanew" 12/2000
Uwagi w sprawie herbu miasta Biłgoraja
I Geneza herbu Biłgoraja.

Początki herbu Biłgoraja wiążą się z lokacją miasta. Podstawą lokacji był przywilej lokacyjny na założenie miasta Biłgoraja, wystawiony przez króla Stefana Batorego w dniu 10 września 1578 r. Przywilej zezwalał Adamowi Gorajskiemu herbu Korczak na założenie miasta "na surowym korzeniu" w jego dobrach rodzinnych, nad rzeką "Ladą" w ziemi lubelskiej.

Herbem miasta Biłgoraja stało się wyobrażenie składające się z herbu rodowego Gorajskich, którzy pieczętowali się Korczakiem, przedstawiającym w polu tarczy czerwonej trzy czerwone wręby, oraz z wizerunku łabędzia. Nie jest jasne pochodzenie drugiego elementu herbu miasta, można jedynie domyślać się, że nawiązywał do warunków topograficznych miejsca, w którym powstało miasto.

Najstarszym przekazem źródłowym z herbem miasta jest odcisk najstarszej miejskiej pieczęci. Najstarszy stempel Biłgoraja był okrągły, o średnicy ok.40 mm. W otoku pieczęci umieszczony był napis - SI-GIL[LUM] CIYITATIS BILGORA-IENSIS A{NNO] D[OMINI] 1581. Podobna data odnosi się do roku sprawienia stempla. W pieczęci, w barokowej tarczy, umieszczony został herb miasta, z tym, że łabędź zwrócony był w lewo herałdycznie (w prawo dla patrzącego). Tarczę wieńczyła korona.

Przyjmowano dotąd ustalenia Mariana Gumowskiego, że najstarszy stempel miejski wykonany był w 1591 roku. Podstawą datacji była błędnie odczytana legenda pieczęci z Muzeum Narodowego w Krakowie. Obecnie, w oparciu o inne odciski tej pieczęci, niewykorzystywane w dotychczasowych badaniach, które zachowały się przy trzech dokumentach władz miejskich Biłgoraja z 1790 roku oraz w czterech egzemplarzach dawniej wyciśniętych przy dokumentach, obecnie od nich odłączonych, odczyt daty należy skorygować i odczytać ją jako rok 1581. Należy więc przyjąć, że pierwsza pieczęć Biłgoraja z własnym herbem miejskim wykonana została trzy lata po wystawieniu przywileju lokacyjnego.

Nie ulega wątpliwości, że również obecnie herbem Biłgoraja powinien być znak w języku heraldyki opisywany następująco; w czerwonym polu tarczy, trzy wręby srebrne (białe) nad którymi takiż łabędź.

II Kwestia wersji plastycznej herbu
Herb Biłgoraja odznaczał się stabilnością w okresie przedrozbiorowym. W formie ustalonej w XVI wieku powtórzony został w dwóch kolejnych pieczęciach miejskich, z których pierwsza wykonana została w XVII, druga w XVIII wieku. Jedynie w czasie zaborów próbowano miastu narzucić nowy, ahistoryczny herb. W ramach akcji opracowywania herbów miejskich przez administrację porozbiorowego Królestwa Polskiego i petersburską Heroldię w latach 1846-1848 dla wielu miast zaprojektowane były herby oderwane od ich staropolskich korzeni. Dla Biłgoraja przewidywano nadanie herbu przedstawiającego sitko, koński ogon i sierp. Herb ten, jak i inne herby z Albumu Heroldii Królestwa Polskiego, nie wszedł w życie.

Kolejny projekt herbu Biłgoraja, wykonany pod wpływem heraldyki rosyjskiej, opracowano w 1870 r.

Przedstawiał on w polu czerwonym złote sito między dwoma srebrnymi nożami ze złotymi rękojeściami, w prawym górnym polu herb Guberni Lubelskiej składający się z jelenia z koroną na szyi oraz niedźwiedzia na tle trzech drzew, dawnych godeł Ziemi Lubelskiej i Chełmskiej. Tarcza, zgodnie z ówczesnym zwyczajem heraldyki rosyjskiej, ozdobiona koroną murowa, kłosami i wstęgą Aleksandryjską. Kilkanaście lat później, około 1895 roku przygotowany był jeszcze jeden projekt herbu Biłgoraja, zwierał wyobrażenie św. Jerzego oraz sito, jako znak zajęć miejscowej ludności. I ta propozycja herbu nie została wcielona w życie.

Współcześnie kwestię herbu miasta reguluje Statut Miasta Biłgoraja. Paragraf trzeci zawiera odpowiedni zapis. Na czerwonym tle znajdują się trzy srebrne belki, nad którymi umieszczony jest srebrny łabędź skierowany w lewo od strony patrzącego. Wzór herbu umieszczony jest na załączniku do statutu.

Herb w obecnym kształcie wyrasta więc z herbu historycznego Biłgoraja. Zastrzeżenia budzi jednak rysunek godła, a ściślej samego łabędzia, oddanego wyłącznie przy pomocy konturu figury. Powinno się do niego wprowadzić rysunek skrzydeł - samej figurze łabędzia można nadać siłę ekspresji, właściwą dobrym przedstawieniom heraldycznym. Poprawniejsze pod względem sztuki heraldycznej są opracowania herbu znane z herbarzy, zwłaszcza opracowania prof. Mariana Gumowskiego z "Polskich herbów miejskich" (Warszawa 1960 s. 132), prof. Mariana Haisiga i doc. Zygmunta Wdowiszewskiego z "Miast polskich w tysiącleciu" (t.I Wrocław 1965, tab.L). oraz Andrzeja Plewako i Józefa Wanaga z "Herbarza miast polskich" (Warszawa 1995 s. 11).

Zastrzeżenia budzą też proporcje tarczy herbowej, zbyt wysoka w stosunku do szerokości. Wątpliwości nie budzą natomiast barwy herbu; pole czerwone, godło srebrne (białe).

Wobec niedostatków plastycznego opracowania herbu, najlepszym rozwiązaniem byłoby wykonanie nowego wzorca herbu. Możliwe jest przyjęcie kilku dróg jego wykonania. Może nim stać się herb oparty na:

1) wizerunkach napieczętnych z XVI-XVIII w.,
2) na najlepszym, pod względem poziomu sztuki heraldycznej, opracowaniu z "Miast polskich w tysiącleciu",
3) przyjęcie nowego wzorca plastycznego, będącego swego rodzaju syntezą dotychczasowych opracowań.

We wszystkich przypadkach konieczne jest przestrzeganie ogólnych zasad heraldyki: łabędź winien być zwrócony w prawo (w lewo dla patrzącego), zrezygnować należy z ozdób wokół tarczy, jej kształt powinien nawiązywać do tarczy późnogotyckiej, uważanej współcześnie za najbardziej poprawną. Kwestią tarczy jest obecnie istotna, także z uwagi na przyjmowanie przez herby samorządowe funkcji prawnych w efekcie dopuszczenia ich do użytku napieczętnego. Za wyborem herbu, a właściwie tylko godła, z wyobrażeniem z najdawniejszej pieczęci przemawia idea nawiązania do początków miasta. Przeciw niej przemawia słabość przekazów ikonograficznych, które nie dają dobrej możliwości wiernego oddania cech rysunkowych pierwotnego herbu. Poza tym istnieje możliwość ustanowienia pamiątkowej wersji herbu, nawiązującej do herbu z XVIw.- przeznaczonej dla celów pozaurzędowych, ceremonialnych.

Za odnowieniem herbu w wersji zaczerpniętej z "Miast polskich w tysiącleciu", przemawia dobra jakość tego opracowania oraz chęć sięgnięcia po już istniejący wzór. Mankamentem takiego rozwiązania jest fakt, że również do tej wersji należy wprowadzić modyfikację tarczy (zastąpienie tarczy z "dzióbkiem" tarczą dołem zaokrągloną) oraz kierunku zwrotu godła (z lewego na prawy heraldyczny). Konieczne zmiany mogą powodować, że powstanie wersja zbyt odległa od pierwowzoru.

Za przyjęciem nowej wersji herbu przemawiać mogą dwie zasadnicze okoliczności: brak opracowania, które można przyjąć bez zastrzeżeń i poprawek oraz chęć symbolicznego zaznaczenia ważnych wydarzeń w dziejach miasta: odnowienia autentycznego samorządu miejskiego w latach 90. XX wieku oraz skłaniający do symbolicznych gestów jubileusz roku 2000. Nie bez znaczenia wydają się być również walory estetyczne poszczególnych rozwiązań. Zaznaczyć bowiem należy, że projekty nowej wersji herbu (propozycja nr l i nr 2) opracowane przez Pawła Dudzińskiego stoją na najwyższym poziomie sztuki heraldycznej.
cdn

Henryk Seroka

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: