Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Prasa
Gazeta "Tanew" 3/1998
Budownictwo sitarskie - zagroda sitarska cz.II
Ponadto w latach 60-tych i w początkach lat 70-tych Biłgoraj wszedł w fazę znacznego i intensywnego rozwoju gospodarczego (Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego MEWA, Biłgorajskie Zakłady Naprawy Samochodów, rozbudowa już wcześniej istniejących - Powiatowego Zarządu Dróg Lokalnych, Biłgorajskiego Przedsiębiorstwa Budowlanego i innych). W związku z tym wzrosła liczba mieszkańców, którym należało zapewnić mieszkania, a co za tym idzie zrodziła się konieczność wyburzenia starej zabudowy jednorodzinnej typu zagrodowego, jaka przetrwała w centralnej części miasta (ul. Nadstawna i Ogrodowa) i ulokowania tam nowych osiedli domów jednorodzinnych.

Analizując ocalałe z pożogi II wojny światowej resztki drewnianej zabudowy Biłgoraja w oparciu o dokumentację fotograficzną zachowaną w Muzeum Rzemiosł Ludowych, a także opierając się na obiektach zabytkowych jeszcze istniejących, możemy dojść do wniosku, że najstarsze opisy charakteryzujące typowe budownictwo sitarskie (m.in. zawarte w pracach Oskara Kolberga) znajdują w pełni potwierdzenie.

Domy sitarskie stały najczęściej przy frontowej części parceli, zwrócone do ulicy ścianami szczytowymi, bardzo często nie posiadającymi okien. Czasami stawiano je ścianą frontową i głównym wejściem od strony ulicy, przy której zlokalizowana była parcela. Poszczególne zagrody oddzielone były od siebie wjazdami na podwórze, wiodącymi poprzez drewniane bramy i furtki z dwuspadowymi daszkami pokrytymi gontem. Ogrodzone wraz z zabudowaniami gospodarczymi drewnianym ogrodzeniem (płot sztachetowy lub też parkan z desek) nadawały do niedawna charakterystyczny rys zabudowie drewnianego rzemieślniczego miasteczka.
Zdecydowanie najpełniej odzwierciedla charakter budownictwa sitarskiego tzw. Zagroda Sitarska, położona w Biłgoraju przy ul.Nadstawnej 32. Starania biłgorajskich regionalistów znalazły w początkach lat 70-tych mocne poparcie w ówczesnych władzach konserwatorskich województwa lubelskiego, które wpisując ją do rejestru zabytków, doprowadziły do zezwolenia na pozostawienie w miejscu jej pierwotnego posadowienia, mimo tego, że cały ten teren stał się placem budowy osiedla mieszkaniowego. Zwieńczeniem starań było przeprowadzenie niezbędnych prac remontowo -konserwatorskich i otworzenie w obiekcie skansenowskiej ekspozycji muzealnej.

Zagroda sitarska jest zespołem zabudowań usytuowanym na parceli o powierzchni ok. 800 m2 złożonym z domu mieszkalnego, drewutni, spichlerza, wozowni oraz budynku inwentarskiego. Pierwotnie parcela była blisko czterokrotnie większa i rozciągała się w kierunku łąk nad rzeką Biała Łada. Wiadomym jest, że znajdowały się na niej jeszcze dwie duże drewniane stodoły oraz drewniany kierat.
Bliższa charakterystyka poszczególnych obiektów przedstawia się następująco:

1. Dom mieszkalny zbudowany w roku 1810. Jego pierwszym właścicielem był Andrzej Grabiński. Jest to budynek dwutraktowy o konstrukcji węgłowej z dachem czterospadowym, pokryty gontem.
Od frontowej ściany budynku, oszalowanej deskami, znajduje się główne wejście prowadzące poprzez ganek z daszkiem wspartym na czterech kolumienkach. Obszerny dom przedzielony jest sienią (w której znajduje się tzw. czarna kuchnia) na dwie połowy, z których każda składa się z kuchni od podwórza i pokoju od ulicy. Pod potową posadowionego na wysokiej podmurówce domu jest duża i głęboka, wymurowana z cegły piwnica, w której znajduje się oblepiona gliną kuchnia z piecem chlebowym. Do budynku prowadzi troje drzwi. Są to drzwi ozdobne, klepkowe, wzmocnione poprzez obicie ich gwoździami kowalskiej roboty. Okna, zgodnie z tradycją dawnego budownictwa sitarskiego, są duże i posiadają 12 do 24 szybek.

2. Przylegająca ścianą szczytową do domu mieszkalnego drewutnia jest mieszanej konstrukcji sumikowo -łątkowej oraz częściowo węgłowej. Dach dwuspadowy pokryty gontem. Oprócz składowania w niej drewna opałowego było to miejsce pracy sitarza wykonującego tuby sosnowe do sit.

3. Dalej, za małym przydomowym ogródkiem - zielnikiem, znajduje się duży, dwukomorowy spichlerz ze stryszkiem. Obiekt jest konstrukcji węgłowej z dachem dwuspadowym pokrytym gontem. Od strony podwórza znajduje się podcienie wsparte na trzech słupach. Do każdej komory-spichlerza prowadzą ozdobne klepkowe drzwi, dla wzmocnienia obite gwoździami kowalskiej roboty. Na stryszek prowadzą schodki, obudowane deskami od strony podwórza. Spichlerz służył przede wszystkim do magazynowania produktów rolnych.

4. Do spichlerza przylega otwarta wozownia - rodzaj wiaty. Całość dwuspadowego pokrytego gontem poddasza wsparta jest na trzech słupach oraz na tylnej ścianie o konstrukcji sumikowo - łątkowej. Przechowywano tu sprzęt służący do pracy na roli, do transportu itp.

5. Równolegle do budynku mieszkalnego, w zachodniej części parceli stoi budynek inwentarski. Konstrukcja ścian węgłowa, dach dwuspadowy, kryty gontem. Przez środek przebiega tzw. przejazd, prowadzący do wspomnianych wcześniej a nie zachowanych do dziś dwóch stodół. W budynku inwentarskim znajdują się cztery pomieszczenia (pierwotnie owczarnia, obora, stajnia i cielętnik).

6. Nie zachowane do dziś stodoły znajdowały się za budynkiem inwentarskim. Jedna z nich stała równolegle do domu mieszkalnego, zamykając od zachodu parcelę druga zaś stała do niej prostopadle w linii spichlerza i wozowni. Przy stodołach pierwotnie stał drewniany kierat napędzający maszyny gospodarskie.

Całość zagrody sitarskiej ogrodzona jest dwoma rodzajami płotów występujących na terenie regionu biłgorajskiego - z trzech stron otacza ją płot sztachetowy zaś od strony zachodniej płot dranicowy, typowy jako ogrodzenie w puszczańskich wsiach biłgorajskich. Pierwotnie brama wjazdowa i furtka znajdowały się tylko od strony ulicy. Obecnie z trzech stron ogrodzenia umieszczone są różnego rodzaju bramy i furtki, spotykane w okolicach Biłgoraja, których najbardziej charakterystycznym elementem jest pokrycie ich daszkiem dwuspadowym wykonanym z gontów.

Wielokroć podkreślanym, bardzo ważnym elementem dla tradycji budownictwa sitarskiego jest utrzymywanie w domu mieszkalnym dwu funkcji - właściwe mieszkanie sitarza i jego rodziny (część mieszkalna) oraz miejsce, gdzie odbywała się najważniejsza część produkcji sitarskiej czyli tkanie płócienek (pracownia). Stąd też właśnie, jako że dla dobrego funkcjonowania pracowni potrzebna była duża ilość światła dziennego wywodzi się kilkakrotnie tu wspomniana duża powierzchnia okien, ze znaczną ilością wstawionych szybek. Jest to wyznacznik, przekazany nam historycznie (m.in. Oskar Kolberg i inni) pozwalający odróżnić budownictwo sitarskie od innego rodzaju budownictwa małomiasteczkowego.

O innym, także bardzo ciekawym zabytkowym obiekcie drewnianym w następnym numerze.

Jerzy Waszkiewicz

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: