Miasto | Historia | Kultura | Sport | Miejsca | Edukacja | Prasa | Okolice | Aktualności
 
Prasa
Gazeta "Tanew" 7/1998
Dom młynarza
Dom, określany obecnie jako tzw. chałupa młynarza, znajdujący się aktualnie przy ul. Czerwonego Krzyża 37, pierwotnie posadowiony był na parceli przy ul. Nadstawnej, w bliskości (dokładnie naprzeciwko) Zagrody Sitarskiej.

Dom ten został pod koniec lat siedemdziesiątych zakwalifikowany przez władze konserwatorskie do rozbiórki, przeniesienia i remontu, a obiekty gospodarcze mu towarzyszące z uwagi na znaczny stopień zniszczenia zostały rozebrane.

"Chałupa młynarza", bo tak tu będziemy go określali, mimo że z młynem i młynarzem miał bardzo niewiele wspólnego, reprezentuje grupę domów stojących ścianą szczytową do ulicy. Na pierwotnej wąskiej parceli, równolegle w linii domu znajdował się jeden budynek gospodarczy niewiadomego nam przeznaczenia, zaś na jej wschodnim krańcu zamykały parcelę stojące pod kątem prostym do domu mieszkalnego dwa budynki gospodarcze, także o nieznanej nam pierwotnie funkcji.

Na bazie posiadanej przez Muzeum inwentaryzacji architektoniczno-konserwatorskiej możemy pokusić się o częściowe odtworzenie i opisanie domu mieszkalnego.

Był to dom wolnostojący, parterowy o konstrukcji węgłowej, posadowiony na podmurówce wykonanej z kamieni otoczaków, występującej pod wszystkimi ścianami. Dach czterospadowy był pokryty gontem. Dom nie posiadał podpiwniczenia. Kuchnia i piece oraz komin w nim się znajdujące wykonane były z cegły ceramicznej na zaprawie z gliny.

Obiekt ten, co jest zaznaczone we wspomnianej dokumentacji wykazywał ślady różnoczasowych przeróbek. Jedną z nich było dobudowanie doń ganku - werandy, drugą zaś było powiększenie jego bryły poprzez dobudowanie przybudówki - oficyny.

Najstarsza jego część obejmowała następujące pomieszczenia: trzy pokoje, z tego dwa duże, kuchnię oraz sień. Pokoje posiadały okna o charakterystycznej, opisanej już wcześniej konstrukcji. Zgodnie z tradycją dla tego rodzaju domostw były one duże i składały się dużej ilości wstawianych w nie szybek - w tym przypadku dwunastu.

Niewątpliwie najciekawszym elementem występującym w omawianym domu jest belka ozdobna tzw. siestrzan znajdująca się pod sufitem jednego z większych pokoi.

Siestrzanem nazywany jest na Zamojszczyźnie podciąg, czyli belka ułożona na zrębie chałupy, na jej osi wzdłużnej, na której są oparte belki pułapowe. W innych regionach nosi on nazwę sosrębu, tragarza czy też tramu. Ludność ruska nazywa go swołokiem.

Występujący w chałupach wiejskich, domach małomiasteczkowych i dworkach był powszechny do końca XIX wieku. Oprócz wspomnianej ważnej roli konstrukcyjnej stanowił też bardzo interesujący element dekoracyjny wnętrza izby. Oprócz zazwyczaj nań znajdujących się elementów zdobniczych (rozeta, krzyż lub gwiazda) miał też wyciętą inskrypcję, czyli napis dewocyjno -sentencyjny, datę budowy, imię i nazwisko właściciela, czasami także sygnatury cieśli stawiającego dom. Zdobnictwo siestrzanów, a przede wszystkim napisy na nich znajdujące się można wywodzić i inskrypcji umieszczanych na tablicach erekcyjnych dworów, kościołów skąd przywędrowały do chałup bogatego chłopstwa i małomiasteczkowego mieszczaństwa.

utrzymywanie w domu mieszkalnym dwu funkcji. Po pierwsze stanowił on właściwe mieszkanie sitarza i jego rodziny, stąd siłą rzeczy musiał posiadać część mieszkalną - pokoje, kuchnia, sień. Po drugie, skoro w nim odbywała się najważniejsza część produkcji sitarskiej, to jest tkanie płócienek z włosia jedno z pomieszczeń (najczęściej duży pokój) musiało być urządzone jako pracownia. Stąd też, jako że we właściwym funkcjonowaniu pracowni niezbędna była duża ilość światła dziennego wywodzi się kilkakrotnie wspomniana duża powierzchnia okien ze znaczną ilością wstawionych w nie szybek. Jest to wyznacznik przekazany nam historycznie, pozwalający odróżnić budownictwo sitarskie od innego rodzaju budownictwa małomiasteczkowego.

Podsumowując powyższe rozważania, należy jeszcze raz przypomnieć to co zostało już wcześniej i szerzej omówione. Zniszczenia wojenne najstarszej zabudowy tego rzemieślniczego, prawdziwie sitarskiego miasta jakim był Biłgoraj oraz mała ilość źródeł pisanych i przekazów ikonograficznych prawodopodobnie bezpowrotnie uniemożliwiają nam dokonanie bardziej szczegółowych analiz i bardziej wnikliwej charakterystyki budownictwa sitarskiego. A szkoda...

Jerzy Waszkiewicz

©Arkadiusz Lipiec Informacje | Strona główna Szukaj: